خلوتی با رضاقلی خان هدایت
بخش ۳۱ - خیام نیشابوری
روضهٔ دوم در ذکر فضلا و محقّقین حکما
❧
هوَ الحَبیببه نام آن‌که جان را فکرت آموخت
❧❦
۱
از مشاهیر حکمای جهان و از نوادر شعرای زمان خود بوده است و با سلطان سنجر سلجوقی بر یک تخت می‌آسوده. وی و خواجه نظام الملک و خواجه حسن صباح در صِغَر سن با یکدیگر انیس و در یک دبستان همدرس و جلیس بودند و با هم عهد نمودند که روزگار هر یک را تربیت نماید به آن دو نفر طریق شرکت پیماید. چون نظام الملک به منصب صدارت و رتبهٔ وزارت رسید، حکیم به اقطاع مزرعه‌ای چند قانع گردید و حسن را همت بلند به داعیهٔ سرفرازی باز داشت. بالاخره لوای بزرگی برافراشت که مفصّلاً در تواریخ مسطور است. غرض، حکیم به انواع فضایل آراسته و از صفات نکوهیده پیراسته. چندی زهدی به کمال داشت و همت بر مجانبت از هوا و هوس می‌گماشت. چندی نیز ابواب ملامت بر رخ گشوده و به طریقهٔ ملامتیه رفتار می‌نمود. مجملاً حکیمی است هوشیار ورندیست عالی تبار. رباعیاتش متین و بعضی از آنها چنین است:
۲
رباعیّات
۳
نه لایق مسجدم نه در خورد کنشتایزد یارب گل مرا از چه سرشت
۴
چون کافر درویشم و چون قحبهٔ زشتنه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
صفحهٔ ۱ از ۹